“लिंगराज सर्व्हिसेस” द्वारे सादर केलेली माहिती
लिंगराज मंदिर हे भारतातील सर्वात भव्य आणि पवित्र धार्मिक स्थळांपैकी एक असून, ओडिशातील भुवनेश्वर शहराचे आध्यात्मिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते. भगवान शिवांना समर्पित असलेले हे मंदिर भक्ती, स्थापत्यकलेतील उत्कृष्टता आणि शतकानुशतके चालत आलेल्या धार्मिक परंपरांचे प्रतीक आहे, ज्यामुळे आजही कोट्यवधी भाविक प्रेरित होत आहेत. लिंगराज या नावाचा शब्दशः अर्थ “लिंगांचा राजा” असा होतो, जो येथे पवित्र शिवलिंगाच्या रूपात पूजिले जाणारे भगवान शिव हे सर्वोच्च दैवी शक्ती असल्याचे दर्शवितो.
हे मंदिर पारंपरिक कलिंग स्थापत्यशैलीचा सूक्ष्म प्रभाव दर्शविते, जो त्याच्या भव्य दगडी बांधकामात स्पष्टपणे दिसून येतो. गडद रंगाच्या दगडांचा वापर करून उभारलेले हे मंदिर भुवनेश्वर शहरातील विस्तीर्ण परिसरात प्रमुखत्वाने उभे असून, त्याची उंची सुमारे ५५ मीटर इतकी भव्य आहे. मंदिर परिसरात अनेक लहान मंदिरे असून, ती विविध देवतांच्या उपासनेसाठी समर्पित आहेत, ज्यामुळे संपूर्ण परिसरात आध्यात्मिक चैतन्य निर्माण होते. मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेल्या सूक्ष्म शिल्पाकृती आणि शिलालेख हे उत्कृष्ट कारागिरी व कलात्मक कौशल्याचे दर्शन घडवतात. मंदिर आवारातील सर्वच उपमंदिरे मजबूत बांधकामाची असून आजही सुस्थितीत जतन केलेली आहेत. मुख्य प्रवेशद्वार, ज्याला सिंहद्वार म्हणून ओळखले जाते, हे स्थापत्यदृष्ट्या अत्यंत आकर्षक आहे. या द्वाराच्या दोन्ही बाजूंना सिंह कोरलेले असून, सिंह हत्तीवर विजय मिळवताना दाखवलेले दृश्य शक्ती आणि वर्चस्वाचे प्रतीक आहे. विशेष म्हणजे, स्थापत्यरचनेमुळे निर्माण झालेल्या आभासामुळे हे मंदिर प्रत्यक्ष आकारापेक्षा अधिक विशाल भासते, ज्यामुळे त्याच्या भव्यतेत आणि चित्तवेधकतेत भर पडते. संपूर्ण मंदिर संकुल काटेकोरपणे पूर्व–पश्चिम अक्षावर आधारित रचनेत उभारलेले असून, त्यामध्ये चार स्वतंत्र रचना आहेत, ज्यापैकी प्रत्येकाचे स्वतंत्र पवित्र महत्त्व आहे.
देऊळ/ गाभारा हे मंदिरातील गर्भगृह असून येथे पवित्र शिवलिंग स्थापित आहे. येथे भगवान शिव व विष्णू दोन्ही स्थित आहेत. हे पवित्र कक्ष मंदिराचे आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते, जिथे भगवान शिवांची लिंग स्वरूपात व विष्णू शाळीग्राम स्वरुपात पूजले जातात.
जगमोहन हे सभामंडप म्हणून संबोधिले जाते, जिथे भाविक प्रार्थना /वंदना करण्यासाठी एकत्र येतात आणि मंदिरात होणारे विधी व धार्मिक अनुष्ठाने पाहण्याचा लाभ घेतात.
नाटमंडप हे नृत्यगृह असून, येथे पारंपरिकपणे धार्मिक विधींचा एक अविभाज्य भाग असलेल्या आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीचे प्रतीक असलेल्या विधीगत नृत्य सादरीकरण केले जात असे.
भोगमंडप हे अर्पण मंडप असून, येथे पवित्र अन्न / नैवेद्य (भोग) तयार करून देवतेला अर्पण केले जाते आणि त्यानंतर ते प्रसाद म्हणून भाविकांना वितरित केले जाते
लिंगराज मंदिराचे बांधकाम इ.स. ११व्या शतकात सोमवंशी राजा जजाती केसरी यांच्या प्रायोजकतेवर करण्यात आले. हे मंदिर प्राचीन कलिंग प्रदेशातील मंदिर- स्थापत्यकलेच्या उत्कर्षाचे प्रतीक असून, ओडिशाच्या खोलवर रुजलेल्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन घडवते. शतकानुशतके हे मंदिर शैव उपासनेचे एक जिवंत केंद्र म्हणून टिकून असून, पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेले विधी, परंपरा आणि श्रद्धा आजही जतन करून ठेवत आहे.
भुवनेश्वर येथील पवित्र लिंगराज मंदिरात सर्व धार्मिक विधी आणि पूजा केवळ मंदिरातील अधिकृत गुरुजींकडूनच करण्यात येतात. या गुरुजींकडे पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेली पूजा करण्याची कौटुंबिक परंपरा असून, मंदिरातील उपासनेचे तेच एकमेव संरक्षक मानले जातात. मंदिराची पवित्रता, धार्मिक विधी आणि वैदिक पद्धती जतन करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवण्यात आलेली आहे. केवळ हे मान्यताप्राप्त आणि अधिकृत गुरुजीच लिंगराज मंदिर परिसरात पूजा, अभिषेक आणि इतर पवित्र धार्मिक समारंभ करण्याचा धार्मिक अधिकार प्राप्त आहेत.
लिंगराज मंदिरातील उपासनेच्या परंपरा शिस्तबद्ध अधिकृत पुरोहित प्रणालीद्वारे शतकानुशतके जतन केल्या गेल्या आहेत.
भाविक आता भुवनेश्वर येथील पवित्र लिंगराज मंदिरात पूजा आणि अभिषेक करण्यासाठी Lingarajtemple.org या संकेतस्थळाद्वारे अधिकृत पंडितजींचे ऑनलाइन बुकिंग करू शकतात. सर्व पूजा केवळ मंदिराने अधिकृत केलेल्या गुरुजींकडूनच पार पाडल्या जातात आणि त्या पारंपरिक वैदिक विधी व धार्मिक रीतिरिवाजांचे काटेकोरपणे पालन करून केल्या जातात.
लिंगराज मंदिरातील अधिकृत पंडित ११व्या शतकापासून अखंडपणे चालत आलेल्या प्राचीन शैव परंपरांचे जतन करण्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यांच्या सेवेमुळे प्रत्येक विधी भक्ती, शिस्त आणि आध्यात्मिक पवित्रतेसह पार पाडला जातो.
प्रत्येक पूजेची दक्षिणा (मानधन) बुकिंगच्या वेळी स्पष्टपणे नमूद केली जाते, ज्यामुळे भाविकांसाठी पूर्ण पारदर्शकता सुनिश्चित केली जाते. ऑनलाइन गुरुजी बुकिंगची सुविधा केवळ Lingarajtemple.org या संकेतस्थळावरच उपलब्ध आहे.
भुवनेश्वर येथील पवित्र लिंगराज मंदिरात भगवान शिवांच्या उपासनेचा केंद्रबिंदू म्हणजे अभिषेक विधी होत. हे पवित्र अर्पण दैवी आशीर्वाद प्राप्त करण्यासाठी, आध्यात्मिक शुद्धीकरणासाठी आणि अंतःशांतीसाठी अत्यंत भक्तिभावाने केले जातात. प्रत्येक अभिषेकाला स्वतःचे विशेष आध्यात्मिक महत्त्व असून, तो प्राचीन शैव परंपरांनुसारच पार पाडला जातो.
जलाभिषेक हा भगवान शिवांच्या उपासनेचा सर्वात मूलभूत प्रकार असून, यामध्ये पवित्र शिवलिंगावर शुद्ध जलाने अभिषेक केला जातो. हा विधी दैवी ऊर्जेचे शमन आणि शरीर, मन व आत्म्याच्या शुद्धीकरणाचे प्रतीक आहे.
भाविक जलाभिषेक पुढील उद्देशांसाठी करतात:
दूध अभिषेकामध्ये पवित्र शिवलिंगावर शुद्ध गायीचे दूध अर्पण केले जाते, जे पवित्रता, पोषण आणि भक्तीचे प्रतीक आहे. हा विधी भगवान शिवांच्या वैश्विक ऊर्जेला शांत करतो आणि भाविकांवर समृद्धी प्रदान करतो, अशी श्रद्धा आहे.
दूध अभिषेक सामान्यतः पुढील कारणांसाठी केला जातो:
पंचामृत अभिषेकामध्ये दूध, दही, मध, तूप आणि साखर यांच्या पवित्र मिश्रणाने शिवलिंगाचा अभिषेक केला जातो. हे पाच घटक जीवनातील पाच तत्त्वांचे आणि आध्यात्मिक संतुलनाचे प्रतीक मानले जातात.
हा अभिषेक पुढील उद्देशांसाठी केला जातो:
रुद्राभिषेक ही भगवान शिवांना समर्पित अत्यंत पूजनीय वैदिक पूजा असून, यजुर्वेदातील रुद्र मंत्र, नमकम्–चमकम् यांच्या जपसह ही पूजा केली जाते. या विधीदरम्यान जल, दूध आणि पंचामृत यांसारखी पवित्र 5 द्रव्ये अर्पण केली जातात.
रुद्राभिषेकामुळे पुढील फलप्राप्ती होते, अशी श्रद्धा आहे
लघुरुद्र अभिषेक हा भगवान शिवांच्या उपासनेचा एक प्रगत आणि अत्यंत प्रभावशाली प्रकार असून, यामध्ये रुद्र मंत्रांचे अनेक वेळा जप करण्यात येतात तसेच विस्तृत अभिषेक विधी पार पाडले जातात. ही पूजा अनुभवी पंडितांच्या मार्गदर्शनाखाली वैदिक पद्धतीनुसार केली जाते.
हा विधी पुढील उद्देशांसाठी केला जातो:
गर्भगृहामध्ये (पवित्र अंतर्गत मंदिरात) असलेले पवित्र शिवलिंग हे स्वयंभू स्वरूपात प्रकट झाले असल्याची श्रद्धा असून, त्यामुळे त्याला स्वयंभू असे पवित्र स्थान प्राप्त झाले आहे. या दैवी उत्पत्तीमुळे भाविक या लिंगाची भगवान शिव आणि भगवान विष्णू यांच्या संयुक्त स्वरूपात उपासना करतात. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक भव्य त्रिशूळ दिसून येतो, ज्याच्या मध्यभागी भगवान शिवांची मूर्ती असून दोन्ही बाजूंना भगवान विष्णूंच्या मूर्ती आहेत. हे मंदिर दोन प्रमुख आध्यात्मिक परंपरांमधील समन्वयाचे प्रभावी प्रतीक असून, त्यामुळे याला हरि-हर स्वरूपात पूजले जाते. या पवित्र संकल्पनेत हरि म्हणजे भगवान विष्णू आणि हर म्हणजे भगवान शिव, जे एकत्र येऊन दैवी एकत्वाचे दर्शन घडवतात. या लिंगाची दररोज दूध, पाणी आणि भांग यांच्या अर्पणासह प्राचीन परंपरांनुसार विधीपूर्वक पूजा केली जाते.
मंदिर संकुलातील नाट मंदिरात प्राचीन देवदासी परंपरेचे अवशेष आजही जतन केलेले असून, ते मंदिराच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वैभवाचे दर्शन घडवतात. याशिवाय, पार्श्व देवता म्हणून भगवान कार्तिकेय, भगवान गणेश आणि देवी पार्वती यांची स्थापना मंदिराभोवती विविध दिशात्मक कोनाड्यांमध्ये करण्यात आलेली आहे. प्रत्येक देवता सुबक वस्त्रसज्जा आणि अलंकारांनी अत्यंत सुंदररीत्या सजवलेली आहे. भारताच्या समृद्ध आध्यात्मिक वारशाचे प्रतिबिंब असलेले हे मंदिर जगभरातून असंख्य भाविकांना आकर्षित करते. येथे येणारे भक्त या पवित्र स्थळाला वेढून राहिलेली शांतता आणि दैवी ऊर्जा अनुभवतात, ज्यामुळे त्यांना खोल आध्यात्मिक समाधानाची अनुभूती मिळते.
सर्वात जवळचे विमानतळ म्हणजे बीजू पटनायक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (BBI) असून ते प्रामुख्याने देशांतर्गत उड्डाणांसाठी कार्यरत आहे. हे विमानतळ लिंगराज मंदिरापासून सुमारे ३.५ ते ४ किलोमीटर अंतरावर आहे. वाहतूक परिस्थितीनुसार टॅक्सी किंवा खासगी वाहनाने हा प्रवास साधारणतः १५ ते २० मिनिटांत पूर्ण होतो, त्यामुळे हवाई प्रवास हा पर्यटकांसाठी सोयीस्कर पर्याय ठरतो.
भुवनेश्वर रेल्वे स्थानक हे देखील सहज पोहोचण्याजोगे आगमन केंद्र आहे. मंदिर रेल्वे स्थानकापासून सुमारे ३ ते ४ किलोमीटर अंतरावर असून, ऑटो-रिक्षा किंवा टॅक्सीने १० ते २० मिनिटांत येथे पोहोचता येते. शहराच्या मध्यवर्ती भागात असलेल्या स्थानामुळे हे मंदिर भुवनेश्वरमधील सर्वात सोयीस्करपणे पोहोचता येणाऱ्या प्रमुख स्थळांपैकी एक मानले जाते.
भुवनेश्वरचे मुख्य बस स्थानक म्हणजे बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर बस टर्मिनल (BSABT), जे बारामुंडा बस स्टँड किंवा बारामुंडा ISBT म्हणून ओळखले जाते. बारामुंडा परिसरात स्थित असलेले हे बस टर्मिनल शहरांतर्गत तसेच आंतरराज्य बस सेवांसाठी प्रमुख केंद्र आहे आणि भुवनेश्वरला प्रमुख शहरे व शेजारील राज्यांशी जोडते. या बस स्थानकावरून प्रवासी टॅक्सी किंवा ऑटो-रिक्षासारख्या स्थानिक वाहतुकीद्वारे सहजपणे लिंगराज मंदिरात पोहोचू शकतात.
आठवड्याभर खुले: सकाळी ५.०० ते रात्री ९.०० वाजेपर्यंत
© 2025 Lingaraj Services. All rights reserved. Privacy Policy& Terms & ConditionsDesigned & Developed by Lingaraj Services .
